Skip to content

17. Hikkaa S`hvaasa Chikitsaa – Chikitsaa – C”

चरकसंहिता

       चिकित्सास्थानम्‌ ।

       सप्तदशोऽध्याय: ।

       अथातो हिक्काश्वासचिकित्सितं व्याख्यास्याम: ॥१॥

       इति ह स्माह भगवानात्रेय: ॥२॥

       वेदलोकार्थतत्त्वज्ञमात्रेयमृषिमुत्तमम्‌ ।

       अपृच्छत्‌ संशयं धीमानग्निवेश: कृताञ्जलि: ॥३॥

       य इमे द्विविधा: प्रोक्तास्त्रिदोषास्त्रिप्रकोपणा: ।

       रोगा नानात्मकास्तेषां कस्को भवति दुर्जय: ॥४॥

       अग्निवेशस्य तद्वाक्यं श्रुत्वा मतिमतां वर: ।

       उवाच परमप्रीत: परमार्थविनिश्चयम्‌ ॥५॥

       कामं प्राणहरा रोगा बहवो न तु ते तथा ।

       यथा श्वासश्च हिक्का च प्राणानाशु निकृन्तत: ॥६॥

       अन्यैरप्युपसृष्टस्य रोगैर्जन्तो: पृथग्विधै: ।

       अन्ते संजायते हिक्का श्वासो वा तीव्रवेदन: ॥७॥

       कफवातात्मकावेतौ पित्तस्थानसमुद्भवौ ।

       हृदयस्य रसादीनां धातूनां चोपशोषणौ ॥८॥

       तस्मात्‌ साधारणावेतौ मतौ परमदुर्जयौ ।

       मिथ्योपचरितौ क्रुद्धौ हत आशीविषाविव ॥९॥

       पृथक्‌ पञ्चविधावेतौ निर्दिष्टौ रोगसंग्रहे ।

       तयो: शृणु समुत्थानं लिङ्गं च सभिषग्जितम्‌ ॥१०॥

       रजसा धूमवाताभ्यां शीतस्थानाम्बुसेवनात्‌ ।

       व्यायामान्ग्राम्यधर्माध्वरुक्षान्नविषमाशनात्‌ ॥११॥

       आमप्रदोषादानाहाद्रौक्ष्यादत्यपतर्पणात्‌ ।

       दौर्बल्यान्मर्मणो घाताद्‌द्वन्द्वाच्छुद्ध्यतियोगत: ॥१२॥

       अतीसारज्वरच्छर्दिप्रतिश्यायक्षतक्षयात्‌ ।

       रक्तपित्तादुदावर्ताद्विसूच्यलसकादपि ॥१३॥

       पाण्डुरोगाद्विषाच्चैव प्रवर्तेते गदाविमौ ।

       निष्पावमाषपिण्याकतिलतैलनिषेवणात्‌ ॥१४॥

       पिष्टशालूकविष्टम्भिविदाहिगुरुभोजनात्‌ ।

       जलजानूपपिशितदध्यामक्षीरसेवनात्‌ ॥१५॥

       अभिष्यन्द्युपचाराच्च श्लेष्मलानां च सेवनात्‌ ।

       कण्ठोरस: प्रतीघाताद्विबन्धैश्च पृथग्विधै: ॥१६॥

       मारुत: प्राणवाहीनि स्रोतांस्याविश्य कुप्यति ।

       उर:स्थ: कफमुद्धूय हिक्काश्वासान्‌ करोति स: ॥१७॥

       घोरान्‌ प्राणोपरोधाय प्रणिनां पञ्च पञ्च च ।

       उभयो: पूर्वरूपाणि शृणु वक्ष्याम्यत: परम्‌ ॥१८॥

       कण्ठोरसोर्गुरुत्वं च वदनस्य कषायता ।

       हिक्कानां पूर्वरूपाणि कुक्षेराटोप एव च ॥१९॥

       आनाह: पार्श्वशूलं च पीडनं हृदयस्य च।

       प्राणस्य च विलोमत्वं श्वासानां पूर्वलक्षणम्‌ ॥२०॥

       प्राणोदकान्नवाहीनि स्रोतांसि सकफोऽनिल: ।

       हिक्का: करोति संरुध्य तासां लिङ्गं पृथक्‌ शृणु ॥२१॥।

       क्षीणमांसबलप्राणतेजस: सकफोऽनिल: ।

       गृहीत्वा सहसा कण्ठमुच्चैर्घोषवतीं भृशम्‌ ॥२२॥

       करोति सततं हिक्कामेकद्वित्रिगुणां तथा ।

       प्राण: स्रोतांसि मर्माणि संरुध्योष्माणमेव च ॥२३॥

       संज्ञां मुष्णाति गात्राणां स्तम्भं संजनयत्यपि ।

       मार्गं चैवान्नपानानां रुणद्ध्युपहतस्मृते: ॥२४॥

       साश्रुविप्लुतनेत्रस्य स्तब्धशङ्खच्युतभ्रुव: ।

       सक्तजल्पप्रलापस्य निर्वृतिं नाधिगच्छत: ॥२५॥

       महामूला महावेगा महाशब्दा महाबला ।

       महाहिक्केति सा नॄणां सद्य: प्राणहरा मता ॥२६॥

                           इति महाहिक्का।

       हिक्कते य: प्रवृद्धस्तु कृशो दीनमना नर: ।

       जर्जरेणोरसा कृच्छ्रं गम्भीरमनुनादयन्‌ ॥२७॥

       संजृम्भन्‌ संक्षिपंश्चैव तथाऽङ्गानि प्रसारयन्‌ ।

       पार्श्वे चोभे समायम्य कूजन्‌ स्तम्भरुगर्दित: ॥२८॥

       नाभे: पक्काशयाद्वाऽपि हिक्का चास्योपजायते ।

       क्षोभयन्ती भृशं देहं नामयन्तीव ताम्यत: ॥२९॥

       रुणध्द्युच्छ्वासमार्गं तु प्रनष्टबलचेतस: ।

       गम्भीरा नाम सा तस्य हिक्का प्राणान्तिकी मता ॥३०॥

                           इति गम्भीरा हिक्का ।

       व्यपेता जायते हिक्का याऽन्नपाने चतुर्विधे ।

       आहारपरिणामान्ते भूयश्च लभते बलम्‌ ॥३१॥

       प्रलापवम्यतीसारतृष्णार्तस्य विचेतस: ।

       जृम्भिणो विप्लुताक्षस्य शुष्कास्यस्य विनामिन: ॥३२॥

       पर्याध्मातस्य हिक्का या जत्रुमूलादसन्तता ।

       सा व्यपेतेति विज्ञेया हिक्का प्राणोपरोधिनी ॥३३॥

                           इति व्यपेता हिक्का ।

       क्षुद्रवातो यदा कोष्ठाद्व्यायामपरिघट्टित: ।

       कण्ठे प्रपद्यते हिक्कां तदा क्षुद्रां करोति स: ॥३४॥

       अतिदु:खा न सा चोर:शिरोमर्मप्रबाधिनी ।

       न चोच्छ्वासान्नपानानां मार्गमावृत्य तिष्ठति ॥३५॥

       वृद्धिमायस्यतो याति भुक्तमात्रे च मार्दवम्‌ ।

       यत: प्रवर्तते पूर्वं तत एव निवर्तते ॥३६॥

       हृदयं क्लोम कण्ठं च तालुकं च समाश्रिता ।

      मृद्वी सा क्षुद्रहिक्केति नृणां साध्या प्रकीर्तिता ॥३७॥

                           इति क्षुद्रहिक्का ।

       सहसाऽत्यभ्यवहृतै: पानान्नै: पीडितोऽनिल: ।

       ऊर्ध्वं प्रपद्यते कोष्ठान्मद्यैर्वाऽतिमदप्रदै: ॥३८॥

       तथाऽतिरोषभाष्याध्वहास्यभारातिवर्तनै: ।

       वायु: कोष्ठगतो धावन्‌ पानभोज्यप्रपीडित: ॥३९॥

       उर:स्रोत: समाविश्य कुर्याद्धिक्कां ततोऽन्नजाम्‌ ।

       तथा शनैरसंबन्धं क्षुवंश्चापि स हिक्कते ॥४०॥

       न मर्मबाधाजननी नेन्द्रियाणां प्रबाधिनी ।

       हिक्का पीते तथा भुक्ते शमं याति च साऽन्नजा ॥४१॥

                           इत्यन्नजा हिक्का ।

       अतिसंचितदोषस्य भक्तच्छेदकृशस्य च ।

       व्याधिभि: क्षीणदेहस्य वृद्धस्यातिव्यवायिन: ॥४२॥

       आसां या सा समुत्पन्ना हिक्का हन्त्याशु जीवितम्‌ ।

       यमिका च प्रलापार्तितृष्णामोहसमन्विता ॥४३॥

       अक्षीणश्चाप्यदीनश्च स्थिरधात्विन्द्रियश्च य: ।

       तस्य साधयितुं शक्या यमिका हन्त्यतोऽन्यथा ॥४४॥

       यदा स्रोतांसि संरुध्य मारुत: कफपूर्वक: ।

       विष्वग्व्रजति संरुद्धस्तदा श्वासान्करोति स: ॥४५॥

       उद्धूयमानवातो य: शब्दवद्दु:खितो नर: ।

       उच्चै: श्वसिति संरुद्धो मत्तर्षभ इवानिशम्‌ ॥४६॥

       प्रनष्टज्ञानविज्ञानस्तथा विभ्रान्तलोचन: ।

       विकृताक्ष्याननो बद्धमूत्रवर्चा विशीर्णवाक्‌ ॥४७॥

       दीन: प्रश्वसितं चास्य दूराद्विज्ञायते भृशम्‌ ।

       महाश्वासोपसृष्ट: स क्षिप्रमेव विपद्यते ॥४८॥

                           इति महाश्वास: ।

       दीर्घं श्वसिति यस्तूर्ध्वं न च प्रत्याहरत्यध: ।

       श्लेष्मावृतमुखस्रोता: क्रुद्धगन्धवहार्दित: ॥४९॥

       उर्ध्वदृष्टिर्विपश्यंश्च विभ्रान्ताक्ष इतस्तत: ।

       प्रमुह्यन्‌ वेदनार्तश्च शुष्कास्योऽरतिपीडित: ॥५०॥

       उर्ध्वश्वासे प्रकुपिते ह्यध:श्वासो निरुध्यते ।

       मुह्यतस्ताम्यतश्चोर्ध्वं श्वासस्तस्यैव हन्त्यसून्‌ ॥५१॥

                           इत्यूर्ध्वश्वास: ।

       यस्तु श्वसिति विच्छिन्नं सर्वप्राणेन पीडित: ।

       न वा श्वसति दु:खार्तो मर्मच्छेदरुगर्दित: ॥५२॥

       आनाहस्वेदमूर्च्छार्तो दह्यमानेन बस्तिना ।

       विप्लुताक्ष: परिक्षीण: श्वसन्‌ रक्तैकलोचन: ॥५३

       विचेता: परिशुष्कास्यो विवर्ण: प्रलपन्नर: ।

       छिन्नश्वासेन विच्छिन्न: स शीघ्रं प्रजहात्यसून्‌ ॥५४॥

                           इति छिन्नश्वास: ।

       प्रतिलोमं यदा वायु: स्रोतांसि प्रतिपद्यते ।

       ग्रीवां शिरश्च संगृह्य श्लेष्माणं समुदीर्य च ॥५५॥

       करोति पीनसं तेन रुद्धो घुर्घुरुकं तथा ।

       अतीव तीव्रवेगं च श्वासं प्राणप्रपीडकम्‌ ॥५६॥

       प्रताम्यत्यतिवेगाच्च कासते सन्निरुध्यते ।

       प्रमोहं कासमानश्च स गच्छति मुहुर्मुहु: ॥५७॥

       श्लेष्मण्यमुच्यमाने तु भृशं भवति दु:खित: ।

       तस्यैव च विमोक्षान्ते मुहुर्तं लभते सुखम्‌ ॥५८॥

       अथास्योद्‌ध्वंसते कण्ठ: कृच्छ्राच्छक्नोति भाषितुम्‌ ।

       न चापि निद्रां लभते शयान: श्वासपीडित: ॥५९॥

       पार्श्वे तस्यावगृह्णाति शयानस्य समीरण: ।

       आसीनो लभते सौख्यमुष्णं चैवाभिनन्दति ॥६०॥

       उच्छ्रिताक्षो ललाटेन स्विद्यता भृशमर्तिमान्‌ ।

       विशुष्कास्यो मुहु: श्वासो मुहुश्चैवावधम्यते ॥६१॥

       मेघाम्बुशीतप्राग्वातै: श्लेष्मलैश्चाभिवर्धते ।

       स याप्यस्तमकश्वास: साध्यो वा स्यान्नवोत्थित: ॥६२॥

                           इति तमकश्वास: ।

       ज्वरमूर्च्छापरीतस्य विद्यात्‌ प्रतमकं तु तम्‌ ।

       उदावर्तरजोऽजीर्णक्लिन्नकायनिरोधज: ॥६३॥

       तमसा वर्धतेऽत्यर्थं शीतैश्चाशु प्रशाम्यति  ।

       मज्जतस्तमसीवाऽस्य विद्यात्‌ संतमकं तु तम्‌ ॥६४॥

                            इति प्रतमकसंतमकश्वासौ ।

       रूक्षायासोद्भव: कोष्ठे क्षुद्रो वात उदीरयन्‌ ।

       क्षुद्रश्वासो न सोऽत्यर्थं दु:खेनाङ्गप्रबाधक: ॥६५॥

       हिनस्ति न स गात्राणि न च दु:खो यथेतरे ।

       न च भोजनपानानां निरुणद्ध्युचितां गतिम्‌ ॥६६॥

       नैन्द्रियाणां व्यथां नापि कांचिदापादयेद्रुजम्‌ ।

       स साध्य उक्तो बलिन: सर्वे चाव्यक्तलक्षणा: ॥६७॥

       इति श्वासा: समुद्दिष्टा हिक्काश्चैव स्वलक्षणै: ।

       एषां प्राणहरा वर्ज्या घोरास्ते ह्याशुकारिण: ॥६८॥

       भेषजै: साध्ययाप्यांस्तु क्षिप्रं भिषगुपाचरेत्‌ ।

       उपेक्षिता दहेयुर्हि शुष्कं कक्षमिवानल: ॥६९॥

       कारणस्थानमूलैक्यादेकमेव चिकित्सितम्‌ ।

       द्वयोरपि यथादृष्टमृषिभिस्तन्निबोधत ॥७०॥

       हिक्काश्वासार्दितं स्निग्धैरादौ स्वेदैरुपाचरेत्‌ ।

       आक्तं लवणतैलेन नाडीप्रस्तरसंकरै: ॥७१॥

       तैरस्य ग्रथित: श्लेष्मा स्रोत: स्वभिविलीयते ।

       खानि मार्दवमायान्ति ततो वातानुलोमता ॥७२॥

       यथाऽद्रिकुञ्जेष्वर्कांशुतप्तं विष्यन्दते हिमम्‌ ।

       श्लेष्मा तप्त: स्थिरो देहे स्वेदैर्विष्यन्दते तथा ॥७३॥

       स्विन्नं ज्ञात्वा ततस्तूर्णं भोजयेत्‌ स्निग्धमोदनम्‌ ।

       मत्स्यानां शूकराणां वा रसैर्दध्युत्तरेण वा ॥७४॥

       तत: श्लेष्मणि संवृद्धे वमनं पाययेत्तु तम्‌ ।

       पिप्पलीसैन्धवक्षौद्रैर्युक्तं वाताविरोधि यत्‌ ॥७५॥

       निर्हृते सुखमाप्नोति स कफे दुष्टविग्रहे ।

       स्रोत:सु च विशुद्धेषु चरत्यविहतोऽनिल: ॥७६॥

       लीनश्चेद्दोषशेष: स्याद्धूमैस्तं निर्हरेद्बुध: ।

       हरिद्रां पत्रमेरण्डमूलं लाक्षां मन:शिलाम्‌ ॥७७॥

       सदेवदार्वलं मांसीं पिष्ट्वा वर्तिं प्रकल्पयेत्‌ ।

       तां घृताक्तां पिबेद्धूमं यवैर्वा घृतसंयुतै: ॥७८॥

       मधूच्छिष्टं सर्जरसं घृतं मल्लकसंपुटे ।

       कृत्वा धूमं पिबेच्छृङ्गं बालं वा स्नायु वा गवाम्‌ ॥७९॥

       स्योनाकवर्धमानानां नाडीं शुष्कां कुशस्य वा ।

       पद्मकं गुग्गुलं लोहं शल्लकीं वा घृताप्लुतम्‌ ॥८०॥

       स्वरक्षीणातिसारासृक्पित्तदाहानुबन्धजान्‌ ।

       मधुरस्निग्धशीताद्यैर्हिक्काश्वासनुपाचरेत्‌ ॥८१॥

       न स्वेद्या: पित्तदाहार्ता रक्तस्वेदातिवर्तिन: ।

       क्षीणधातुबला रूक्षा गर्भिण्यश्चापि पित्तला: ॥८२॥

       कोष्णै: काममुर:कण्ठं स्नेहसेकै: सशर्करै: ।

       उत्कारिकोपनाहैश्च स्वेदयेन्‌ मृदुभि: क्षणम्‌ ॥८३॥

       तिलोमामाषगोधूमचूर्णैर्वातहरै: सह ।

       स्नेहैश्चोत्कारिका साम्लै: सक्षीरैर्वा कृता हिता ॥८४॥  

       नवज्वरामदोषेषु रूक्षस्वेदं विलङ्घनम्‌ ।

       समीक्ष्योल्लेखनं वाऽपि कारयेल्लवणाम्बुना ॥८५॥

       अतियोगोद्धतं वातं दृष्ट्वा वातहरैर्भिषक्‌ ।

       रसाद्यैर्नातिशीतोष्णैरभ्यङ्गैश्च शमं नयेत्‌ ॥८६॥

       उदावर्ते तथाऽऽध्माने मातुलुङ्गाम्लवेतसै: ।

       हिङ्गुपीलुबिडैश्चान्नं युक्तं स्यादनुलोमनम्‌ ॥८७॥

       हिक्काश्वासामयी ह्येको बलवान्‌ दुर्बलोऽपर: ।

       कफाधिकस्तथैवैको रूक्षो बह्वनिलोऽपर: ॥८८॥

       कफाधिके बलस्थे च वमनं सविरेचनम्‌ ।

       कुर्यात्‌ पथ्याशिने धूमलेहादिशमनं तत: ॥८९॥

       वातिकान्‌ दुर्बलान्‌ बालान्‌ वृद्धांश्चानिलसूदनै: ।

       तर्पयेदेव शमनै: स्नेहयूषरसादिभि: ॥९०॥

       अनुत्क्लिष्टकफास्विन्नदुर्बलानां विशोधनात्‌ ।

       वायुर्लब्धास्पदो मर्म संशोष्याशु हरेदसून्‌ ॥९१॥

       दृढान्‌ बहुकफांस्तस्माद्रसैरानूपवारिजै: ।

       तृप्तान्विशोधयेत्स्विन्नान्‌ बृंहयेदितरान्‌ भिषक्‌ ॥९२॥

       बर्हितित्तिरिदक्षाश्च जाङ्गलाश्च मृगद्विजा: ।

       दशमूलीरसे सिद्धा: कौलत्थे वा रसे हिता: ॥९३॥

       निदिग्धिकां बिल्वमध्यं कर्कटाख्यां दुरालभाम्‌ ।

       त्रिकण्टकं गुडूचीं च कुलत्थांश्च सचित्रकान्‌ ॥९४॥

       जले पक्त्वा रस: पूत: पिप्पलीघृतभर्जित: ।

       सनागर: सलवण: स्याद्यूषो भोजने हित: ॥९५॥

       रास्नां बलां पञ्चमूलं ह्रस्वं मुद्गान्‌ सचित्रकान्‌ ।

       पक्त्वाऽम्भसि रसे तस्मिन्‌ यूष: साध्यश्च पूर्ववत्‌ ॥९६॥

       पल्लवान्मातुलुङ्गस्य निम्बस्य कुलकस्य च ।

       पक्त्वा मुद्गांश्च सव्योषान्‌ क्षारयूषं विपाचयेत्‌ ॥९७॥

       दत्त्वा सलवणं क्षारं शिग्रूणि मरिचानि च ।

       युक्त्या संसाधितो यूषो हिक्काश्वासविकारनुत्‌ ॥९८॥

       कासमर्दकपत्राणां यूष: शोभाञ्जनस्य च ।

       शुष्कमूलकयूषश्च हिक्काश्वासनिवारण: ॥९९॥

       सदधिव्योषसर्पिष्को यूषो वार्ताकजो हित: ।

       शालिषष्टिकगोधूमयवान्नान्यनवानि च ॥१००॥

       हिङ्गुसौवर्चलाजाजीबिडपौष्करचित्रकै: ।

       सिद्धा कर्कटशृङ्ग्या च यवागू: श्वासहिक्किनाम्‌ ॥१०१॥

       दशमूलीशटीरास्नापिप्पलीमूलपौष्करै: ।

       शृङ्गीतामलकीभार्गीगुडूचीनागराम्बुभि: ॥१०२॥

       यवागूं विधिना सिद्धां कषायं वा पिबेन्नर: ।

       कासहृद्‌ग्रहपार्श्वार्तिहिक्काश्वासप्रशान्तये ॥१०३॥

       पुष्कराह्वशटीव्योषमातुलुङ्गाम्लवेतसै: ।

       योजयेदन्नपानानि ससर्पिर्बिडहिङ्गुभि: ॥१०४॥

       दशमूलस्य वा क्वाथमथवा देवदारुण: ।

       तृषितो मदिरां वाऽपि हिक्काश्वासी पिबेन्नर: ॥१०५॥

       पाठां मधुरसां रास्नां सरलं देवदारु च ।

       प्रक्षाल्य जर्जरीकृत्य सुरामण्डे निधापयेत्‌ ॥१०६॥

       तं मन्दलवणं कृत्वा भिषक्‌ प्रसृतसंमितम्‌ ।

       पाययेत्तु ततो हिक्का श्वासश्चैवोपशाम्यति ॥१०७॥

       हिङ्गु सौवर्चलं कोलं समङ्गां पिप्पलीं बलाम्‌ ।

       मातुलुङ्गरसे पिष्टमारनालेन वा पिबेत्‌ ॥१०८॥

       सौवर्चलं नागरं च भार्गीं द्विशर्करायुतम्‌ ।

       उष्णाम्बुना पिबेदेतद्धिक्काश्वासविकारनुत्‌ ॥१०९॥

       भार्गीनागरयो: कल्कं मरिचक्षारयोस्तथा ।

       पीतद्रुचित्रकास्फोतामूर्वाणां चाम्बुना पिबेत्‌ ॥११०॥

       मधूलिका तुगाक्षीरी नागरं पिप्पली तथा ।

       उत्कारिका घृते सिद्धा श्वासे पित्तानुबन्धजे ॥१११॥

       श्वाविधं शशमांसं च शल्लकस्य च शोणितम्‌ ।

       पिप्पलीघृतसिद्धानि श्वासे वातानुबन्धजे ॥११२॥

       सुवर्चलारसो दुग्धं घृतं त्रिकटुकान्वितम्‌ ।

       शाल्योदनस्यानुपानं वातपित्तानुगे हितम्‌ ॥११३॥

       शिरीषपुष्पस्वरस: सप्तपर्णस्य वा पुन: ।

       पिप्पलीमधुसंयुक्त: कफपित्तानुगे मत: ॥११४॥

       मधुकं पिप्पलीमूलं गुडो गोश्वशकृद्रस: ।

       घृतं क्षौद्रं कासश्वासहिक्काभिष्यन्दिनां शुभम्‌ ॥११५॥

       खराश्वोष्ट्रवराहाणां मेषस्य च गजस्य च ।

       शकृद्रसं बहुकफे चैकैकं मधुना पिबेत्‌ ॥११६॥

       क्षारं चाप्यश्वगन्धाया लिह्यान्ना क्षौद्रसर्पिषा ।

       मयूरपादनालं वा शकलं शल्लकस्य वा ॥११७॥

       श्वाविज्जाण्डकचाषाणां रोमाणि कुररस्य वा ।

       शृङ्ग्येकद्विशफानां वा चर्मास्थीनि खुरांस्तथा ॥११८॥

       सर्वाण्येकैकशो वाऽपि दग्ध्वा क्षौद्रघृतान्वितम्‌ ।

       चूर्णं लीढ्‌वा जयेत्‌ कासं हिक्का श्वासं च दारुणम्‌ ॥११९॥

       एते हि कफसंरुद्धगतिप्राणप्रकोपजा: ।

       तस्मात्तन्मार्गशुद्ध्यर्थं देया लेहा न निष्कफे ॥१२०॥

       कासिने च्छर्दनं दद्यात्‌ स्वरभङ्गे च बुद्धिमान्‌ ।

       वातश्लेष्महरैर्युक्तं तमके तु विरेचनम्‌ ॥१२१॥

       उदीर्यते भृशतरं मार्गरोधाद्वहज्जलम्‌ ।

       यथा तथाऽनिलस्तस्य मार्गं नित्यं विशोधयेत्‌ ॥१२२॥

       शटीचोरकजीवन्तीत्वङ्‌मुस्तं पुष्कराह्वयम्‌ ।

       सुरसं तामलक्येला पिप्पल्यगुरु नागरम्‌ ॥१२३॥

       वालकं च समं चूर्णं कृत्वाऽष्टगुणशर्करम्‌ ।

       सर्वथा तमके श्वासे हिक्कायां च प्रयोजयेत्‌ ॥१२४॥

       मुक्ताप्रवालवैदूर्यशङ्खस्फटिकमञ्जनम्‌ ।

       ससारगन्धकाचार्कसूक्ष्मैलालवणद्वयम्‌ ॥१२५॥

       ताम्रायोरजसी रूप्यं ससौगन्धिकसीसकम्‌ ।    

       जातीफलं शणाद्बीजमपामार्गस्य तण्डुला: ॥१२६॥

       एषां पाणितलं चूर्णं तुल्यानां क्षौद्रसर्पिषा ।

       हिक्कां श्वासं च कासं च लीढमाशु नियच्छति ॥१२७॥

       अञ्जनात्तिमिरं काचं नीलिकां पुष्पकं तम: ।

       मल्यं कण्डूमभिष्यन्दमर्म चैव प्रणाशयेत्‌ ॥१२८॥

                           इति मुक्ताद्यं चूर्णम्‌ ।

       शटीपुष्करमूलानां चूर्णमामलकस्य च ।

       मधुना संयुतं लेह्यं चूर्णं वा काललोहजम्‌ ॥१२९॥

       सशर्करां तामलकीं द्राक्षां गोश्वशकृद्रसम्‌ ।

       तुल्यं गुडं नागरं च प्राशयेन्नावयेत्तथा ॥१३०॥

       लशुनस्य पलाण्डोर्वा मूलं गृञ्जनकस्य वा ।

       नावयेच्चन्दनं वाऽपि नारीक्षीरेण संयुतम्‌ ॥१३१॥

       सुखोष्णं घृतमण्डं वा सैन्धवेनावचूर्णितम्‌ ।

       नावयेन्माक्षिकीं विष्ठामलक्तकरसेन वा ॥१३२॥

       नारीक्षीरेण सिद्धं वा सर्पिर्मधुरकैरपि ।

       पीतं नस्तो निषिक्तं वा सद्यो हिक्कां नियच्छति ॥१३३॥

       सकृदुष्णं सकृच्छीतं व्यत्यासाद्धिक्किनां पय: ।

       पाने नस्त:क्रियायां वा शर्करामधुसंयुतम्‌ ॥१३४॥

       अधोभागैर्घृतं सिद्धं सद्यो हिक्कां नियच्छति ।

       पिप्पलीमधुयुक्तौ वा रसो धात्रीकपित्थयो: ॥१३५॥

       लाजालाक्षामधुद्राक्षापिप्पल्यश्वशकृद्रसान्‌ ।

       लिह्यात्‌ कोलमधुद्राक्षापिप्पलीनागराणि वा ॥१३६॥

       शीताम्बुसेक: सहसा त्रासो विस्मापनं भयम्‌ ।

       क्रोधहर्षप्रियोद्वेगा हिक्काप्रच्यावना मता: ॥१३७॥

       हिक्काश्वासविकाराणां निदानं यत्‌ प्रकीर्तितम्‌ ।

       वर्ज्यमारोग्यकामैस्तद्धिक्काश्वासविकारिभि: ॥१३८॥

       हिक्काश्वासानुबन्धा ये शुष्कोर:कण्ठतालुका: ।

       प्रकृत्या रूक्षदेहाश्च सर्पिर्भिस्तानुपाचरेत्‌ ॥१३९॥

       दशमूलरसे सर्पिर्दधिमण्डे च साधयेत्‌ ।

       कृष्णासौवर्चलक्षारवय:स्थाहिङ्गुचोरकै: ॥१४०॥

       कायस्थया च तत्‌ पानाद्धिक्काश्वासौ प्रणाशयेत्‌ ।

       तेजोवत्यभया कुष्ठं पिप्पली कटुरोहिणी ॥१४१॥

       भूतीकं पौष्करं मूलं पलाशश्चित्रक: शटी ।

       सौवर्चलं तामलकी सैन्धवं बिल्वपेशिका ॥१४२॥

       तालीसपत्रं जीवन्तीवचा तैरक्षसंमितै: ।

       हिङ्गुपादैर्घृतप्रस्थं पचेत्तोये चतुर्गुणे ॥१४३॥

       एतद्यथाबलं पीत्वा हिक्काश्वासौ जयेन्नर: ।

       शोथानिलार्शोग्रहणीहृत्पार्श्वरुज एव च ॥१४४॥

                           इति तेजोवत्यादिघृतम्‌ ।

       मन:शिलासर्जरसलाक्षारजनिपद्मकै: ।

       मञ्जिष्ठैलैश्च कर्षांशै: प्रस्थ: सिद्धो घृताद्धित: ॥१४५॥

       जीवनीयोपसिद्धं वा सक्षौद्रं लेहयेद्घृतम्‌ ।

       त्र्यूषणं दाधिकंवाऽपि पिबेद्वासाघृतं तथा ॥१४६॥

                     इति मन:शिलादिघृतम्‌ ।

       यत्किंचित्‌ कफवातघ्नमुष्णं वातानुलोमनम्‌ ।

       भेषजं पानमन्नं वा तद्धितं श्वासहिक्किने ॥१४७॥

       वातकृद्वा कफहरं कफकृद्वाऽनिलापहम्‌ ।

       कार्यं नैकान्तिकं ताभ्यां प्राय: श्रेयोऽनिलापहम्‌ ॥१४८॥

       सर्वेषां बृंहणे ह्यल्प: शक्यश्च प्रायशो भवेत्‌ ।

       नात्यर्थं शमनेऽपायो भृशोऽशक्यश्च कर्शने ॥१४९॥

       तस्माच्छुद्धानशुद्धांश्च शमनैर्बृहणैरपि ।

       हिक्काश्वासार्दिताञ्जन्तून्‌ प्रायश: समुपाचरेत्‌ ॥१५०॥

       तत्र श्लोक:–

       दुर्जयत्वे समुत्पतौ क्रियैकत्वे च कारणम्‌ ।

       लिङ्गं पथ्यं च हिक्कानां श्वासानां चेह दर्शितम्‌ ॥१५६॥

       इत्याग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसंपूरिते चिकित्सास्थाने हिक्काश्वासचिकित्सितं

       नाम सप्तदशोऽध्याय: ॥१७॥

Last updated on June 24th, 2021 at 06:00 am

Font Resize
en_USEnglish